Bilimsel yöntem (her ne anlama geliyorsa), bazı bilimcileri rahatsız eden bir unsur içerir: hayal gücü. Neticede bilim, içinden doğal dünyaya dair hakikatlerin kendiliğinden ortaya çıktığı bir veri derlemesi değildir. Kuramlar ve hipotezler, yaratıcı insan düşüncesinin ürünüdür ve yaratıcı düşünce hayal gücünü gerektirir, sadece bilgiyi değil. Olgular ve gözlemler düşünce için gerekli besinlerdir fakat bu besinin bir şekilde işlenmesi gerekir, aksi halde bilimden söz edilemez.

Sorun insan yaratıcılığı ve hayal gücü hakkında deney kurgulamak ve veri çözümlemekten daha az şey biliyor olmamız ki bu da neyin bilimin işlemesini sağladığına dair önemli bir kısmın eksik olması anlamına gelmektedir. Bu konu, bilim felsefecilerinin tasavvur edilmemiş alternatifler olarak adlandırdıkları sorunla ilişkilidir: ya akla yatkın ve daha açıklayıcı bir kuram, örneğin hiçbir evrimsel biyoloğun aklına gelmemiş olan bir evrimsel mekanizma varsa? Bilimciler bu tip tartışmalara “eğer varsa buluruz” diye söylenerek omuz silkebilirler. Fakat asıl olan şu noktayı kaçırmış olurlar: Bildiğimiz kadarıyla insan zihninin, verili bir alanda, tüm olası ve uygun kuramları düşünebileceğinin garantisi yoktur ve doğru fikrin ister istemez birilerinin aklına geleceğine inanmak imana/ibadete oldukça yakın bir davranıştır.

Sunuş

Okuyacağınız yazı Amerikalı evrimsel biyolog, paleontolog ve bilim tarihçisi Stephen Jay Gould (1941 – 2002) tarafından Discovery dergisinin Haziran 1985 sayısında “The Median isn’t the Message” başlığıyla yayınlanmıştır. Kuşağının en parlak, en çok okunan bilimcilerinden biri olan Gould, bu yazıda kişisel yaşamının önemli bir dönemindeki duygularını okurlarıyla paylaşır.

Her şey yazının yayınlanmasından üç yıl kadar önce başlar. Gould’a, tehlikeli bir kanser türü olan mesolothamia teşhisi konulmuştur. Mesolothamia dermansızdır ve teşhisten sonraki medyan yaşam beklentisi sadece sekiz aydır. “Medyan Mesajın Kendisi Değildir” Gould’un kanserle mücadelesinin, bize yaşama tutunmanın ve istatistikleri doğru anlamanın önemini anımsatan öyküsüdür.

Gould gördüğü iyi tedavinin yanında, olumlu yaklaşımının ve kendini hiç bırakmayışının sayesinde iki yıllık bir tedaviden sonra kanseri yenmeyi başarmış, sekiz aylık medyanı otuz kat aşarak yirmi yıl daha yaşamıştır.

Hem sevdikleri, hem de dünya bilimi açısından çok değerli bir başarı olmuştur bu. Tedavisinden sonra Gould bilimsel çalışmalarının yanında bilim savunuculuğu ve yayıcılığı görevlerini de sürdürmüş, toplumsal sorunlara dikkat çeken çalışmalar yapmış, bu arada çok satan ve çok okunan on kadar kitap yayınlamıştır. Gould, evrim kuramına farklı yaklaşımları anlattığı ve kendi yorumunu ayrıntısıyla sunduğu The Structure of Evolutionary Theory (Evrim Kuramının Yapısı) kitabı da bunlar arasındadır. Gould kendi Magnum Opus’u kabul edilen bu kitabın yayınlanmasından iki ay kadar sonra 20 Mayıs 2002’de karısı Rhonda, annesi Eleanor ve sevdiği kitaplarla çevrili yatağında yaşamını yitirmiştir. Gould’un ölüm nedeni başka bir kanser türüdür; beyne de yayılan bir tür akciğer kanseri olan metastatik adenocarcinoma. Bu kanser, daha önceki mesothelioma ile bağlantılı değildir.

Douglas Futuyma, çeviren Mehmet Cem Kamözüt

Örneğin, DNA’nın genetik malzeme olduğundan nasıl emin olabilirsiniz? Ya bunu “kanıtlamış” olan bilimciler bir hata yapmışlarsa? Kesinlikle doğru olduğu gerçekten kanıtlanmış bir şey var mıdır? Bilim, dünyayı algılamanın farklı ve eşit derecede geçerli biçimlerinden yalnızca biri, baskın Batılı biçimi midir? Evrim bir gerçek midir, yoksa bir kuram mı? Ya da tıpkı yaratılışçıların benimseme hakkına sahip oldukları karşı görüş gibi, bu da benim benimseme hakkına sahip olduğum görüş mü?

Varsayımsal bir örneği ele alalım. Bilinmeyen bir hastalıktan ölmekte olan koyunların ölüm nedenini belirlemekle görevlendirildiniz. 50 hasta, 50 sağlıklı koyundan doku örnekleri aldınız ve hasta hayvanların 20 tanesinin, sağlıklı olanların da yalnızca 10 tanesinin karaciğerinde bir tekhücreli teşhis ettiniz. Bu farklılık, iki koyun grubunun söz konusu tekhücrelinin görünme sıklığı açısından bir fark göstermediğini söyleyen SIFIR HİPOTEZİNİ reddetmeye yeterli midir? Bu soruya yanıt verebilmek için istatistiksel testler yaparak bu sayılar